WTO

Geneza i podstawowe zasady

Pomysł liberalizacji handlu światowego w oparciu o wielostronny układ handlowy był rozważany jeszcze w tracie II wojny światowej. Na konferencji w Hawanie w 1947 roku 21 państw ustaliło tekst Układu ogólnego w sprawie taryf celnych i handlu (General Agreement on Tariffs and Trade – GATT). GATT wszedł w życie 1 stycznia 1948 roku, stając się podstawą prawną wielostronnego systemu współpracy handlowej i wprowadzając do codziennej praktyki takie zasady, jak klauzula najwyższego uprzywilejowania (KNU), czy narodowe traktowanie.

Klauzula Największego Uprzywilejowania (ang. MFN – Most Favoured Nation clause) – oznacza, że preferencja przyznana jednemu krajowi musi być rozciągnięta na wszystkich członków WTO. Innymi słowy, preferencja przyznana ds. przez UE w imporcie z USA, musi być rozciągnięta na wszystkich członków WTO, i odwrotnie, wszelkie cła i opłaty wprowadzane przez UE na import danego produktu ds. z USA, muszą obowiązywać także innych członków, na tzw. zasadzie erga omnes. Nie dotyczy to umów preferencyjnych i stref wolnego handlu.*

Traktowanie narodowe (ang. National Treatment) – Podatki i inne opłaty oraz przepisy krajowe nie powinny być stosowane wobec produktów importowanych i krajowych, tak aby stwarzać ochronę produkcji krajowej. Innymi słowy, zabroniona jest dyskryminacyjne traktowanie produktów importowanych w porównaniu z produkcją krajową.

Listy koncesyjne (ang. Schedules of concessions) – jest to całość zobowiązań członków WTO przyjętych w ramach danej Rundy Negocjacyjnej dotyczących obniżek taryf celnych, wraz z okresami ich implementacji, oraz kontyngentów taryfowych. Zobowiązania te muszą być bezwzględnie przestrzegane przez członków WTO, co stwarza całkowitą przejrzystość i daje pełną informację na temat poziomu stawek celnych członków i perspektyw ich obniżania.

Powstanie WTO i Konferencje Ministerialne

W wyniku kolejnej rundy liberalizacyjnej GATT, w 1995 roku (Runda Urugwajska) zadecydowano o powstaniu Światowej Organizacji Handlu (ang. World Trade Organisation – WTO, adres internetowy WTO: http://www.wto.org/ - pełen zestaw aktualnych informacji w jęz. angielskim, francuskim i hiszpańskim).
WTO określa zasady współczesnego światowego handlu i – w przeciwieństwie do GATT – ma osobowość prawną. Polska jest współzałożycielem WTO (porozumienie ratyfikowała w 1995r.). W ramach WTO, podobnie jak na forum GATT, decyzje w większości spraw są podejmowane na zasadzie konsensusu. Runda Urugwajska doprowadziła również do objęcia systemem wielostronnym nowych dziedzin współpracy międzynarodowej. W czasie negocjacji wypracowano zupełnie nowy Układ w sprawie handlu usługami (GATS) oraz Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS).
Najwyższą władzą WTO są regularne Konferencje Ministerialne (KM) odbywające się co dwa lata. Na nich oceniana jest dotychczasowa działalność WTO, nakreślane są plany jej rozwoju i perspektywy dalszego działania oraz wytyczane są konkretne cele do osiągnięcia w określonym czasie, głównie w zakresie obniżek stawek celnych. Rozstrzygają one często problemy na szczeblu politycznym, których nie udało się rozwiązać w trakcie rozmów w Genewie.

Jakie znaczenie dla polskich przedsiębiorstw mają postanowienia WTO ?

Kolejne rundy negocjacyjne WTO, w wyniku których następuje liberalizacja taryf celnych przyczyniają się do poprawy warunków eksportu na rynki innych krajów oraz wprowadzają jasne i przejrzyste reguły handlu międzynarodowego. Trzeba jednak pamiętać, że uzgodnione zobowiązania liberalizacyjne dotyczą wszystkich państw będących członkami WTO, w tym Polski (jako członka Unii Europejskiej, która występuje na forum WTO jako jeden podmiot prawny). Oznacza to, że wraz z lepszym dostępem polskich towarów na rynki krajów trzecich będących członkami WTO, zmniejsza się także ochrona przed importem i zwiększa konkurencja na rynku unijnym, w tym także polskim.
Reguły WTO zapewniają informację o dozwolonych środkach ochrony rynku przed nadmiernym importem, dumpingiem lub nieuczciwą konkurencją. Złamanie tych reguł daje poszkodowanemu krajowi należącemu do WTO prawo do domagania się zaprzestania niedozwolonych praktyk oraz zrekompensowania poniesionej szkody. W ramach WTO działa system rozstrzygania sporów, a członkowie WTO naruszający zasady są zobowiązani do wykonania wyroku tzw. panelu. System rozstrzygania sporów jest ważnym elementem dyscyplinującym członków i skłaniającym do przestrzegania przyjętych reguł w handlu międzynarodowym.
Istnieje niewielka grupa państw, które dopiero ubiegają się o członkostwo w WTO, a które nie miały do tej pory podpisanych umów dwustronnych z UE. Należą do nich m.in.: Algieria, Białoruś, Bhutan, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Iran, Irak, Jemen, Laos, Libia, Rosja, Serbia, Syria. Ich ewentualna akcesja do WTO oznaczać będzie dla polskich przedsiębiorców polepszenie i ustabilizowanie warunków handlu z tymi krajami.

Obecna Runda Negocjacyjna (DDA)

W ramach WTO odbywają się kilkuletnie rundy wielostronnych negocjacji handlowych, mające na celu liberalizację handlu światowego i ew. wzmocnienie systemu WTO. W dniach 9-13 listopada 2001 odbyła się IV Konferencja Ministerialna w Doha w Katarze. Podjęto tam decyzję o przeprowadzeniu nowej rundy negocjacji liberalizacyjnych, która będzie pełniej uwzględniać interesy krajów rozwijających się – stąd nazwa Runda Rozwojowa Doha (ang. Doha Development Agenda –DDA).
Główne obszary negocjacyjne DDA WTO to: rolnictwo, dostęp do rynku dla towarów nierolnych (są to głównie towary przemysłowe, ryby oraz produkty rybołówstwa, z ang. Non-Agricultural Market Access, skrót: NAMA), handel usługami, zasady WTO, ochrona praw własności intelektualnej (z ang. Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights, skrót: TRIPS), rozstrzyganie sporów, handel a środowisko, implementacja (realizacja porozumień WTO) oraz ułatwienia w handlu światowym.
Początkowo zakładano, że negocjacje DDA WTO powinny się zakończyć przed 2005 r., jednak rozpoczęte w 2002 r. rozmowy posuwały się bardzo wolno. Żadnego impulsu nie dała także V Konferencja Ministerialna WTO w Cancun, w Meksyku (wrzesień 2003 r.), która zakończyła się fiaskiem. Nastąpił po niej okres zastoju, a negocjacje ruszyły ponownie dopiero wiosną 2004 r.
W sierpniu 2004 r. Rada Generalna WTO przyjęła Program Pracy, zawierający ramy dla ustalenia zasad negocjacji w zakresie NAMA. Był on bazą wyjściową dla prac prowadzonych na forum grupy negocjacyjnej ds. NAMA.
Kolejna, VI Konferencja Ministerialna WTO, która miała doprowadzić do zasadniczych rozstrzygnięć w toczącej się od 2001 r. rundzie odbyła się w dniach 13-18 grudnia 2005 r. w Hong Kongu.
Oczekiwano, że może ona przesądzić o kierunku i tempie liberalizacji handlu towarami i usługami w trwającej rundzie DDA WTO. Wyniki Konferencji Ministerialnej w Hong Kongu można określić jako umiarkowany sukces. Deklaracja Ministerialna WTO z Hong Kongu nakreśliła „mapę drogową” dalszych negocjacji DDA WTO ze wskazaniem na dwa istotne terminy: końca kwietnia 2006 r. jako daty dla wypracowania tzw. szczegółowych zasad negocjacji (modalities) oraz koniec lipca 2006 r. – daty dla przedłożenia Sekretariatowi WTO pierwszego projektu list koncesyjnych poszczególnych członków WTO. Terminy te nie zostały dotrzymane.
Brak porozumienia w kluczowych obszarach – rolnictwa oraz NAMA i przełożone terminy uzgodnienia modalities dla tych obszar ów negocjacyjnych spowodowały znaczne spowolnienie prac.
W dniach 21-26 lipca 2008 r. w Genewie odbyła się mini-Ministerialna Konferencja WTO. Delegacji polskiej przewodniczył Pan Marcin Korolec – Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki. Była to najdłuższa sesja ministerialna w historii WTO. Jednocześnie obejmowała najszerszy zakres tematyczny dotyczący handlu i regulacji z nim związanych. Nie doszło do zawarcia porozumienia w odniesieniu do modalities w kluczowych obszarach tych negocjacji, tj. w towarach rolnych oraz NAMA. Odnotowany został pewien postęp w zakresie liberalizacji handlu usługami w ramach odbywającej się podczas ww. Konferencji tzw. Signalling Conference. Po zakończeniu mini-Konferencji Ministerialnej negocjacje DDA WTO pozostawały w impasie.

Dopiero w  listopadzie 2010 r. pojawił się nowy impuls do negocjacji w ramach Rundy DDA WTO, wynikający z komunikatu G-20 w Seulu.

W ramach Światowej Organizacji Handlu (WTO), najważniejsze prace w 2011 roku dotyczyły: prób zamknięcia negocjacji liberalizacji handlu w ramach rundy Doha (DDA), akcesji Federacji Rosyjskiej do WTO, Konferencji Ministerialnej  i rozstrzygania sporów.

W czasie polskiej prezydencji przedstawiciele Polski prowadzili wszystkie posiedzenia koordynacyjne krajów UE oraz uczestniczyli wraz z delegacją UE w spotkaniach zamkniętych.

Kompleksowe negocjacje DDA dotyczące liberalizacji handlu w produktach i w usługach oraz poprawy funkcjonowania dotychczasowych reguł WTO (m.in. w zakresie obsługi handlu, mechanizmów ochronnych, rozstrzygania sporów) załamały się w pierwszej połowie roku. Główną przyczyną był brak możliwości osiągnięcia porozumienia między USA a grupą krajów DEV (m.in. Chiny, Indie, Brazylia) co do koncepcji zrównoważenia wzajemnych korzyści i zobowiązań. Kraje DEV odrzuciły postulat USA o większe otwarcie swoich rynków. W drugiej połowie roku podejmowane próby osiągnięcia porozumienia w mniejszym zakresie, w tym w sprawach istotnych dla krajów LDCs, również zakończyły się  niepowodzeniem.

VIII Konferencja Ministerialna WTO (grudzień 2011) nie miała charakteru negocjacyjnego. Jeszcze we wrześniu 2011 r. możliwy był scenariusz zakończenia prac MC8 bez przyjęcia dokumentu końcowego. Przyjęcie na zakończenie konferencji konkluzji Przewodniczącego (Chairman's Concluding Statement) jest więc niewątpliwie elementem pozytywnym, pozwalającym uniknąć poważnego kryzysu w pracach organizacji. Przyjęte w trakcie trwania konferencji konkluzje dotyczyły waiveru w usługach dla krajów LDC, wzmocnienia zaleceń z 2002 r. w sprawie akcesji krajów LDC do WTO, moratorium w zakresie Porozumienia TRIPS „non-violation”, przedłużenia okresu przejściowego dla LDCs w zakresie ochrony patentowej farmaceutyków z Art. 66.1 Porozumienia TRIPS, moratorium ws. nakładania ceł w e-commerce, przyszłości programu prac dla małych i wrażliwych gospodarek (SVEs) oraz prac monitorujących stosowanie środków handlowych prowadzonych w ramach TPRB.

W czasie Konferencji Ministerialnej przyjęto Federację Rosyjską do WTO. Wpłynie to pozytywnie na stabilizację warunków handlu z FR. W najbliższym czasie można spodziewać się pierwszych oznak aktywności FR oraz wskazań co do ich przyszłej orientacji wobec poszczególnych zagadnień agendy negocjacji DDA.

Istotnym elementem było zakończenie prac nad rewizją Porozumienia o Zamówieniach Rządowych (tzw. GPA II) na marginesie konferencji. Otwiera ona rynek w wysokości 30 mld Euro dla firm krajów UE działających w krajach trzecich, członkach porozumienia.

W dniach 18-19 lipca br. odbył się w ramach WTO Trzeci Globalny Przegląd Pomocy dla Handlu. Celem programu jest wsparcie krajów rozwijających się, a w szczególności LDCs, w rozwoju ich zdolności eksportowych i infrastruktury związanej z handlem. Program ten jest monitorowany według metodologii opracowanej przez OECD. UE jako całość oraz indywidualnie Państwa Członkowskie uczestniczą w programie m.in. realizując strategię UE przyjętą 15 października 2007 roku (EU Aid for Trade Strategy). W corocznych raportach UE (Aid for Trade Monitoring Report) Polska jest wskazywana jako kraj, który nie udzielił żadnej pomocy dla krajów DEV w ramach tego programu. Ten fakt jest odnotowywany i negatywnie komentowany  w WTO.

Najważniejsze z perspektywy ekonomicznego interesu Polski spory w roku 2011 rozstrzygane w ramach procedury DSB to: spór antydumpingowy ws złączek żelaznych sprowadzanych z Chin-DS 397, spór antydumpingowy odnośnie obuwia sprowadzanego z Chin, implementacja zaleceń DSB w sporze ws. ITA. Spory istotne dla Polski z perspektyw interesu systemowego to: spory odnośnie zeroingu DS 350 z USA – Kontynuacja i stosowanie metodologii zeroingu przy wyliczaniu marginesu antydumpingowego, spór DS 294 z USA– metodologia zeroingu przy wyliczaniu marginesu antydumpingowego, spór DS 217. Byrd amendement, spór ws Airbus- Boeing.

W roku 2011 odnotować należy spór dotyczący udziału na statusie obserwatora Ligi Państw Arabskich w pracach Konferencji Ministerialnej. W obliczy braku porozumienia (veto USA i Izraela) kraje arabskie zablokowały udział wszystkich innych obserwatorów (m.in. MFW, Banku Światowego). Problem może pojawić się ponownie w przypadku wniosku Palestyny o status obserwatora w WTO. 

Najważniejszym wyzwaniem jest teraz kwestia określenia kalendarza dalszych prac WTO i decyzji ws. kontynuacji negocjacji DDA. Ważnym elementem prac będzie określenie podejścia do nowych tematów: zmienność kursów walutowych, handel i środowisko, zmiany klimatyczne.

Polska w WTO po akcesji do UE

Wejście do UE zmieniło formalną sytuację Polski na forum WTO, w związku z przekazaniem odpowiedzialności za kształtowanie polityki handlowej z poziomu narodowego na wspólnotowy. Oznacza to, że z państwami trzecimi i członkami WTO negocjacje prowadzi KE (Dyrekcja Generalna ds. Handlu – DG Trade) na podstawie mandatu uzyskanego od Rady UE (Ministrowie państw członkowskich UE) i w konsultacji z grupami roboczymi Rady UE, przede wszystkim z Komitetem artykułu 133, w pracach którego uczestniczy przedstawiciel Polski. W Komitecie artykułu 133 omawiane są także wszystkie sprawy związane z uczestnictwem państw członkowskich w WTO. Na forum WTO państwa członkowskie UE nie prezentują oddzielnie swoich stanowisk. Wspólne stanowisko UE prezentowane jest natomiast przez Komisję Europejską. Komitet artykułu 133 jest forum, na którym Polska współtworzy wspólnotową politykę handlową prezentowaną w ramach negocjacji WTO. Strona internetowa DG TRADE zawierająca wiadomości na temat aktywności UE w WTO: http://ec.europa.eu/trade/).

* UE nie ma zawartych umów o wolnym handlu z USA, Japonią, Chinami, Australią, Nową Zelandią, Indiami, krajami Azji Płd. –Wschodniej. Z tymi krajami handel oparty jest o zasadę KNU wynikającą z postanowień WTO.