Obowiązujace w Polsce wykazy towarów i technologii objętych kontrolą obrotu z zagranicą obejmują listy kontrolne następujących międzynarodowych porozumień nieproliferacyjnych:
- Grupa Australijska (AG - Australian Group)
- Grupa Dostawców Jądrowych (NSG - Nuclear Suppliers Group)
- Reżim Kontrolny Technologii Rakietowych (MTCR - Missile Technology Control Regime)
- Porozumienie z Wassenaar (Wassenaar Arrangement)
Grupa Australijska (AG - Australian Group)
- została utworzona w 1985 r. w celu koordynacji polityki eksportowej w dziedzinach związanych z zakresem przedmiotowym Konwencji o zakazie broni biologicznej i toksynowej (podpisanej 1972 r.) oraz Konwencji o zakazie broni chemicznej (podpisanej w 1993 r.). W skład Grupy wchodzi obecnie 41 państw. W spotkaniach uczestniczą także przedstawiciele Komisji Europejskiej. Spotkania odbywają się w Ambasadzie Australii w Paryżu z reguły raz do roku.
Podstawowymi celami działalności ugrupowania są:
- Ograniczenie groźby rozprzestrzeniania broni chemicznej, biologicznej i toksynowej,
- Skuteczna realizacja postanowień Konwencji o zakazie broni biologicznej i Konwencji o zakazie broni chemicznej,
- Zwiększenie przejrzystości polityki eksportowej państw Grupy w zakresie kontrolowanych technologii oraz harmonizacja procedur wydawania licencji eksportowych w tym zakresie.
W ostatnim czasie przedmiotem zainteresowania Grupy stała się działalność grup terrorystycznych poszukujących dostępu do broni biologicznej i chemicznej.
Kontrola opiera się na "liście ostrzegawczej" obejmującej 63 związki chemiczne oraz dwu dodatkowych listach wprowadzonych w 1991 r. zawierających prekursory chemiczne oraz organizmy biologiczne. Obowiązujące w Polsce wykazy towarów i technologii obejmują szczególną kontrolą obrotu z zagranicą ww. listy w zakresie związków chemicznych (tzw. prekursorów chemicznych), toksyn, bakterii i innych form patogennych, a także urządzeń i technologii, które mogą mieć zastosowanie do badań i produkcji broni chemicznej i biologicznej.
Grupa Dostawców Jądrowych (NSG - Nuclear Suppliers Group)
- została utworzona w następstwie dokonanego w 1974 r. przez Indie wybuchu ładunku nuklearnego. Główni dostawcy towarów i technologii jądrowych uznali za konieczne poddanie proliferacji tych towarów zwiększonej kontroli. Znana początkowo jako Klub Londyński (nazwa pochodzi od miejsca pierwszego spotkania w 1975 r., grupa państw przyjęła w 1978 r. zasady postępowania dostawców w obrocie towarami i technologiami jądrowymi dla celów pokojowych, z myślą o niedopuszczeniu do rozprzestrzeniania broni jądrowej. W 1978 r. przyjęto oficjalnie obecną nazwę. W skład reżimu wchodzi 46 państw. Komisja Europejska uczestniczy w reżimie na zasadzie obserwatora.
Grupa stawia sobie za cel promocję lepszego zrozumienia i wsparcia dla kontroli eksportu jadrowego poprzez większą przejrzystość, dialog i współpracę dostawców i odbiorców, tak aby eksport towarów i technologii nuklearnej przeznaczonych również do celów pokojowych nie słuzył rozprzestrzenianiu broni jądrowej. Na prośbę państw wchodzących w skład Grupy zasady przyjęte przez nią są publikowane w dokumentach Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.
Obowiązujące w Polsce wykazy towarów i technologii obejmują szczególną kontrolą obrotu z zagranicą zarówno towary mające bezpośrednie zastosowanie w jądrowym cyklu paliwowym, służące do wytwarzania jądrowych urządzeń wybuchowych oraz urządzenia i materiały podwójnego zastosowania - z różnych dziedzin - o możliwych zastosowaniach nuklearnych i technologie z tym związane.
Reżim Kontroli Technologii Rakietowych (MTCR - Missile Technology Control Regime)
- Reżim został utworzony w 1987 r. w celu kontroli eksportu rakiet zdolnych do przenoszenia broni jądrowej (wg parametrów: nośność nie mniejsza niż 500 kg, zasięg nie mniejszy niż 300 km) oraz kontroli eksportu technologii związanych z tym sprzętem. Po doświadczeniach wojennych w Zatoce Perskiej, w 1993 r. rozszerzono zakres kontroli na rakiety zdolne do przenoszenia broni biologicznej i chemicznej. MTCR jest kluczowym instrumentem przeciwdziałania proliferacji systemów rakietowych jako środków przenoszenia broni masowego rażenia.
W pracach Reżimu biorą udział 34 państwa. Państwo przystępujące do MTCR zobowiązuje się, że rozważając transfery towarów i technologii mających związek z rakietami będzie działać zgodnie z tzw. Wytycznymi, które określają sposób postępowania w tym zakresie.
Podstawą działania Reżimu jest lista kontrolna - "Aneks - lista towarów i technologii". Składa się ona z dwu kategorii. W przypadku listy kategorii I rozpatrywanie wniosków o pozwolenie na transfer ma być dokonywane, po uzyskaniu odpowiednich gwarancji międzyrządowych oraz po zwróceniu się do pozostałych państw MTCR o stosowne informacje. W przypadku kategorii II rząd kraju eksportera zobowiązany jest wymienić stosowne informacje z pozostałymi państwami-partnerami, w przypadku gdy uzna to za ważne. Generalnie "Partnerzy" Reżimu zobowiązują się do powściągliwości w rozpatrywaniu zgody na transfery wszystkich pozycji z listy kontrolnej, a także towarów i technologii spoza listy, jeśli na podstawie dostępnych, przekonujacych informacji wiedzą, że mogą zostać użyte do przenoszenia broni masowego rażenia lub do budowy środków przenoszenia tego typu broni.
Obowiązujące w Polsce wykazy towarów i technologii obejmują szczególną kontrolą obrotu z zagranicą urządzenia i technologie rakietowe.
Porozumienie z Wassenaar (Wassenaar Arrangement)
- w grudniu1995 r., w Hadze, powołane zostało porozumienie z Wassenaar dotyczące kontroli eksportu broni konwencjonalnej oraz towarów i technologii podwójnego zastosowania (tj. mogących mieć zastosowanie wojskowe i cywilne). Nastąpiło to po formalnym rozwiązaniu COCOM-u (Komitetu Koordynacyjnego Wielostronnej Kontroli Eksportu) skupiającego 17 państw zachodnich będących dysponentami najbardziej zaawansowanych technologii. System kontroli eksportu wypracowany przez COCOM radykalnie ograniczał dostęp krajów ówczesnego Bloku Wschodniego do nowoczesnych towarów i technologii podwójnego zastosowania.
Na posiedzeniu plenarnym w lipcu 1996 r. w Wiedniu, siedzibie Sekretariatu PW, podjęto szereg decyzji umożliwiających działanie nowego reżimu kontrolnego. Zaaprobowano tzw. Elementy Początkowe określające cele, zasięg, procedury działania reżimu oraz zakres wymiany informacji. Uzgodnienia te mają kompromisowy i ewolucyjny charakter. Trzeba podkreślić, że reżim nie jest skierowany przeciwko żadnemu państwu lub grupie państw, nie ma też na celu przeszkadzać transakcjom zawieranym w dobrej wierze ani naruszać praw państw do uzyskania legalnych środków obrony, zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych.
W skład PW obecnie wchodzi 40 państw.
Głównym celem PW jest:
- Przyczynianie się do regionalnego oraz międzynarodowego bezpieczeństwa i stabilizacji; środkiem do realizacji tego celu jest zwiększenie przejrzystości i odpowiedzialności w transferach broni konwencjonalnej oraz dóbr podwójnego zastosowania dla zapobiegania ich nadmiernemu nagromadzeniu mogącemu powodować destabilizację bezpieczeństwa;
- Uzupełnienie i wzmocnienie, przy unikaniu dublowania, istniejących reżimów kontrolnych dotyczących nierozprzestrzeniania broni masowego rażenia i środków ich przenoszenia;
- Skoncentrowanie działań na kontroli transferów broni i dóbr podwójnego zastosowania niosących największe zagrożenie dla pokoju oraz bezpieczeństwa regionalnego i międzynarodowego;
- Wzmocnienie współpracy dla zapobiegania transferom broni oraz dóbr podwójnego zastosowania do państw i regionów budzących zaniepokojenie uczestników reżimu.
Trzeba zauważyć, że PW wyróżnia się na tle pozostałych reżimów. Spotkania odbywają się bardzo często, zarówno na poziomie eksperckim, jak i politycznym. Rozbudowany Sekretariat z siedzibą w Wiedniu ma charakter stałego organu reżimu. Przedmiot obrad reżimu jest bardzo szeroki, a podczas spotkań omawiane są coraz to nowe zagadnienia.
Obowiazujące w Polsce wykazy towarów i technologii obejmują szczególną kontrolą obrotu z zagranicą broń konwencjonalną oraz towary i technologie podwójnego zastosowania. Aktualne listy towarów i technologii są opublikowane w dziale "Akty prawne".