Swoboda badań naukowych
Badania naukowe prowadzone w naszym kraju w wielu ośrodkach akademickich oraz instytutach naukowo-badawczych, przestały być obiektem szczególnego nadzoru ze strony państwa.
Nieograniczona swoboda prowadzenia badań naukowych po okresie PRL oraz rozpowszechnienie międzynarodowego medium w postaci Internetu sprawiły, iż wiedza powstała w trakcie prowadzonych badań stała się dostępna nie tylko dla uczestników tychże badań.
Publikowanie wyników badań lub podawanie do publicznej wiadomości informacji na temat prowadzonych prac badawczych stało się zjawiskiem niemalże powszechnym. Informacje o badaniach naukowych są więc dostępne dla każdego.
Zjawisko otwartej komunikacji w każdej dziedzinie badań naukowych można ocenić jako pozytywne. Swobodna wymiana informacji na temat osiągnięć prowadzonych badań oraz dzielenie się wiedzą powstałą w wyniku doświadczeń naukowych ma fundamentalne znaczenie zarówno dla jakości poszczególnych badań, jak i dla rozwoju całej nauki.
Wszelkie ograniczenia w przepływie tych informacji mogą przynieść negatywne skutki dla dalszego rozwoju badań, podnoszenia poziomu wiedzy pracowników instytucji naukowo-badawczych i edukacyjnych, a przede wszystkim mogą utrudnić lub uniemożliwić realizację podstawowych celów nauki jakimi są edukacja oraz postęp.
Dlatego też, badania naukowe powinny być kontynuowane bez nakładania ograniczeń prawnych na pracowników naukowych zatrudnionych w ośrodkach prowadzących badania.
Środowiska naukowe nie mając swobodnego dostępu do opracowań, które powstały w innych ośrodkach naukowych pozbawione są możliwości korzystania z osiągnięć najbardziej światłych umysłów, a także poddawania krytyce oraz weryfikacji wyników własnych badań, co dla każdego środowiska naukowego jest bezcenne.
Swobodny przepływ informacji pozwala również na powstawanie dynamicznych i często niespodziewanych interakcji, w wyniku których mogą pojawić się kolejne innowacje. Nieskrępowany dostęp do wiedzy jest bardzo ważny dla powodzenia prowadzonych badań oraz końcowego wyniku tych prac.
Pracownicy naukowi powinni mieć jednak świadomość, że łatwość z jaką można dziś dotrzeć do wielu wyników badań, umożliwia korzystanie z dorobku naukowego osobom, które nie mają z nauką nic wspólnego.
Biorąc to pod uwagę można stwierdzić, że prace badawcze powinny być prowadzone, a wyniki tych prac udostępniane z zachowaniem równowagi pomiędzy potrzebami naukowymi instytucji badawczych oraz edukacyjnymi ośrodków akademickich, a wymogami bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego.
Otwartą kwestią, która powinna zostać rozstrzygnięta wyłącznie przez ludzi nauki jest ustalenie przez nich samych, zakresu w jakim należałoby przekazywać informacje o prowadzonych badaniach oraz określenie poziomów dostępu do wyników tych badań.
Organizacje międzynarodowe zajmujące się tą problematyką mają świadomość, że administracja każdego kraju potrafi jedynie ograniczyć otwartą wymianę idei lub czyjeś uczestnictwo w działalności badawczej i edukacyjnej, co przynosi wyłącznie negatywne skutki, albowiem ogranicza efektywność systemu badawczego oraz edukacyjnego i przyczynia się do zmniejszania poziomu wiedzy większości studentów i naukowców.
Tym samym organy państwa mogą doprowadzić do degradacji potencjału ośrodków naukowo-badawczych, które nie będą mogły skutecznie służyć realizacji narodowych celów.
Instytucje badawcze rekrutują najlepszych studentów i oferują pracę z najbardziej doświadczonymi pracownikami naukowymi. Absolwenci, którzy zamierzają poświęcić się pracy naukowo-badawczej starają się przystąpić do takich instytucji, w których prowadzone są najbardziej ekscytujące prace badawcze.
Ośrodki naukowe, które nie będą mogły angażować najlepszych studentów i pracowników badawczych, rokujących w perspektywie profesjonalizm i zaangażowanie w prowadzeniu badań, nie będą zdolne do konkurowania w zmieniającym się dynamicznie globalnym świecie, który oferuje takim osobom wiele innych możliwości.
Minister Gospodarki będący organem kontroli obrotu w Polsce, który wykonuje zadania z zakresu kontroli eksportu uzbrojenia oraz towarów i technologii podwójnego zastosowania, ma świadomość, że nakładanie niepotrzebnych i biurokratycznych barier na działalność naukowo-badawczą, tworzenie nieelastycznego systemu kontroli eksportu spowoduje, że pracownicy naukowi nie będą mogli orientować się na bieżąco w rozwoju poszczególnych dyscyplin nauki w naszym kraju oraz postępie technologicznym na świecie.
Co daje otwarta komunikacja?
Postęp w nauce związany jest z możliwością krytycznego spojrzenia na prowadzone badania oraz weryfikowania wyników tych badań przez wszystkich, którzy mogą coś wnieść do danego procesu badawczego.
Krytyka badań naukowych może przybierać różne formy: może być prowadzona w trakcie różnorodnych spotkań i rozmów (zarówno formalnych jak i nieformalnych) w ramach laboratoriów, podczas prezentacji na spotkaniach zawodowych, poprzez nieformalny obieg dokumentów roboczych (rękopisów) przed złożeniem do wydawcy, formalny przegląd dokumentacji przez członków środowiska naukowego przed publikacją, a także polemikę naukową prowadzoną przez innych badaczy do opublikowanych już wyników badań.
Prace badawcze będą mogą umożliwić rozwój techniczny i technologiczny w wielu dziedzinach życie jedynie wtedy, gdy będą one znane innym.
Ograniczenia wobec upowszechnienia wyników badań będą prowadziły, w nieunikniony sposób, do ograniczenia możliwości ich weryfikacji przez niezależnych ekspertów.
W ocenie osób zajmujących się problematyką bezpieczeństwa narodowego można też spotkać opinie przeciwne otwartej i niekontrolowanej komunikacji pomiędzy ludźmi nauki.
Rozważanych jest kilka mechanizmów ograniczania przepływu informacji oraz rozpowszechniania wyników badań w sytuacjach, w których swobodna komunikacja może przyczynić się do naruszenia interesu lub bezpieczeństwa narodowego.
Możliwe rozwiązania to:
- utajnienie prac badawczych ze względu na bezpieczeństwo państwa np. poprzez uniemożliwienie dostępu do wyników tych badań osobom, które nie posiadają wydawanych przez właściwe organy państwa uprawnień w zakresie bezpieczeństwa,
- wprowadzenie mechanizmów prawnych obowiązujących w kontroli eksportu, które będą regulować transfer danych oraz informacji przekazywanych do zagranicznych ośrodków akademickich oraz naukowych, przez co ograniczą krąg osób, które będą mogły uczestniczyć w działalności badawczej i edukacyjnej,
- kontrolowanie publikacji naukowo-badawczych,
- kontrolowanie przez właściwe organy państwa niektórych badań naukowych,
- samokontrola środowiska naukowego.
Utajnienie
Ustanowienie tajności powinno dotyczyć wyłącznie tych badań, które mają bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo państwa. Procedury postępowania dotyczące klasyfikowania informacji, które mogłyby zostać uznane za niejawne, są dobrze zdefiniowane w przepisach prawa krajowego i mogą być stosowane.
Badania naukowe, które nie są w bezpośredni sposób związane z utrzymaniem bezpieczeństwa państwa lub międzynarodowego bezpieczeństwa powinny być prowadzone jawnie.
Pracownicy naukowi uczestniczący w badaniach, które bardzo trudno jest poddać ustawowej klasyfikacji, powinni zgodnie ze swoją wiedzą i sumieniem samodzielnie ocenić, czy wyniki ich badań mogą dotyczyć bezpieczeństwa państwa i powinny mieć nadaną klauzulę tajności, czy też nie.
Domniemany eksport
Uniemożliwianie przekazywania cudzoziemcom przebywającym w Polsce informacji związanych z niektórymi kategoriami badań naukowych, mogłoby zostać uznane za bezprawne lub dyskryminujące daną narodowość.
Takie narzędzia kontroli obejmowałyby imienną listę studentów, wykładowców i pracowników naukowych, którzy nie mogliby mieć dostępu do laboratoriów w krajowych ośrodkach badawczych.
Funkcjonowanie tego typu mechanizmów kontrolnych napotyka jednak na poważne trudności, albowiem identyfikacja osób, których działalność można uznać za niepożądaną z punktu widzenia bezpieczeństwa międzynarodowego, jest bardzo utrudniona z uwagi na zbieżność danych osobowych występującą w ramach pewnych kultur i narodowości.
Należy również zaznaczyć, iż instytucje badawcze nie posiadają obecnie własnych mechanizmów służących do zbierania i segregowania danych o działalności cudzoziemców, którzy utrzymują kontakty z pracownikami naukowymi w naszym kraju.
Trudności w zakresie kontroli dostępu do wyposażenia laboratoryjnego lub technicznego.
Organ kontroli obrotu zna przypadki prowadzenia wspólnych prac badawczych, przy udziale kilku firm komercyjnych nad projektem, w którym zaangażowane są zespoły z różnych państw. Instytucje naukowe również mogą prowadzić wspólnie badania, wykorzystując w tym celu laboratoria znajdujące się w różnych krajach.
Historyczne doświadczenia wskazują, iż ustalenie imiennej listy studentów i pracowników naukowych, którzy musieliby uzyskać licencję umożliwiającą im pracę w którymś z laboratoriów, w kraju bądź za granicą, wydaje się być rozwiązaniem niecelowym i nieefektywnym – zwłaszcza w dobie coraz bardziej intensywnej współpracy pomiędzy państwami.
Ponadto, biorąc pod uwagę czas niezbędny na otrzymanie powyższej licencji oraz częste zmiany w realizacji uniwersyteckich programów badawczych, dotyczące np. rotacji wśród pracowników akademickich oraz naukowych, szybkie uzyskiwanie licencji dla zagranicznych studentów i naukowców byłoby niemożliwe - napotykałoby na administracyjne ograniczenia (wnioski, formularze, certyfikaty).
Jednocześnie korzyści państwa z wprowadzenia administracyjnych metod kontroli przepływu wiedzy, pomiędzy krajowymi i zagranicznymi ośrodkami akademickimi, wydają się być wątpliwe i najprawdopodobniej nie zrekompensują strat poniesionych przez naukę w Polsce.
Zagrożone mogą być ważne odkrycia
Procedury związane z uzyskaniem licencji mogłyby wyeliminować odkrycia naukowe, które mogą powstać w wyniku przypadkowych interakcji oraz spontanicznej współpracy pomiędzy osobami prowadzącymi badania.
Pracownik naukowy lub wykładowca akademicki korzystający wyłącznie z zaplecza laboratoryjnego instytucji, w której jest zatrudniony, może w trakcie przypadkowej rozmowy dowiedzieć się, że wyposażenie laboratoryjne jakim dysponuje jego kolega z innej placówki badawczej, jest przydatne w prowadzonych przez niego badaniach.
Jeżeli procedury administracyjne uniemożliwiłyby korzystanie z wyposażenia innych ośrodków naukowych, to postęp w badaniach mógłby zostać znacznie wyhamowany.
Wprowadzenie licencji czy zezwoleń dla zagranicznych pracowników naukowych przyniosłoby znacznie gorszy skutek niż brak możliwości pracy w jakimś innym laboratorium. Takie restrykcje wobec środowisk naukowych zniechęciłoby ich do przyjazdu do ośrodków w Polsce i spowodowało, że wybraliby uniwersytety oraz placówki badawcze w krajach, które nie stwarzają ograniczeń w ich pracy.
Wówczas utracona zostałaby wiedza i doświadczenie zagranicznych naukowców, którzy przekazaliby swój dorobek innym uczelniom i instytucjom poza naszym krajem.
Podejście alternatywne
Biorąc pod uwagę powyższe można stwierdzić, iż nakładanie systemu kontroli w takim kształcie w jakim funkcjonuje on w komercyjnych przedsiębiorstwach na instytucje naukowo-badawcze jest nieracjonalne.
Jednocześnie pozostawienie środowiska naukowego bez odpowiedniego instrumentarium oraz brak elementarnej wiedzy na temat potencjalnych zagrożeń ze strony osób starających się pozyskać informacje o niektórych rodzajach badań, mogłoby przyczynić się do naruszenia bezpieczeństwa państwa lub bezpieczeństwa narodowego.
Dlatego też, w przypadku zidentyfikowania osób, o których posiadamy negatywne informacje należy uniemożliwić tym osobom dostęp do laboratoriów.
Mechanizmy samokontroli
Wprowadzenie mechanizmów samokontroli w ramach społeczności akademickiej oraz badawczej jest obecnie najbardziej efektywnym sposobem osiągnięcia podstawowych celów w zakresie bezpieczeństwa państwa, a także utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
Chodzi o wypracowanie odpowiednich procedur postępowania w przypadkach, w których w toku prowadzonych prac naukowych powstaje dokumentacja badawcza, która może stanowić obiekt zainteresowania osób związanych z grupami terrorystycznymi. Wówczas informacje oraz wszelkie dane związane z takim badaniem powinny być chronione np. poprzez nie dopuszczanie osób zainteresowanych wynikami tych badań do informacji o nich, a także poprzez wstrzymanie wszystkich publikacji dotyczących ww. badań.
Chcąc uniknąć tego typu zagrożeń ośrodki naukowo-badawcze powinny podjąć działania zmierzające do stworzenia własnych mechanizmów samokontroli.
Pożądane działania to:
- zwiększenie świadomości naukowców o znaczeniu prac badawczych i ich wpływie na bezpieczeństwo państwa oraz międzynarodowe bezpieczeństwo;
- opracowanie kodeksu (procedur) postępowania dla pracowników naukowych zaangażowanych w badania związane z rozwojem różnych rodzajów broni oraz urządzeń i technologii podwójnego zastosowania;
- rekomendowanie programów edukacyjnych oraz szkoleniowych w zakresie bezpieczeństwa państwa, a także utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
Rekomendacje
Wszystkie wyższe uczelnie oraz ośrodki badawcze powinny powołać ciało, w skład którego wchodziliby doświadczeni naukowcy, które byłoby odpowiedzialne za podnoszenie świadomości oraz wiedzy pozostałej części kadry naukowej w zakresie potrzeby ochrony dokumentów, ich klasyfikacji pod względem tajności, stosowania mechanizmów samokontroli oraz przepisów w zakresie kontroli eksportu.
Zespół naukowców (komisja, komitet) odpowiedzialny za realizacje powyższych celów, dokonywałby okresowej oceny stopnia zachowania kadry naukowej z ustanowionymi przez siebie regulacjami wewnętrznymi.
Wyższe uczelnie i placówki badawcze wykonując swoje zadania i obowiązki odnoszące się do zachowania zgodności z obowiązującym porządkiem prawnym dotyczącym kontroli eksportu w Polsce, unikną w przyszłości ingerencji ze strony organów administracji państwa i narzucenia obowiązku prawnego w tej dziedzinie.
Uniwersytety, politechniki, akademie, instytuty naukowo-badawcze powinny ustanowić i doskonalić wewnętrzne mechanizmy edukacji kadry uczelnianej, administratorów oraz pozostałych pracowników w zakresie zachowania zgodności ich działań z procedurami kontroli eksportu, a także oczekiwaniami społeczności międzynarodowej dotyczącymi utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
Dalsze rozważania i analizy dotyczące procedur udostępniania informacji naukowych w obszarach „wrażliwych” są konieczne dla podniesienia poziomu edukacji i świadomości środowiska naukowego.
Ministerstwo Gospodarki jest gotowe współpracować ze środowiskami akademickimi oraz naukowymi w dziedzinie tworzenia wewnętrznych mechanizmów kontroli, w celu zachowania bezpieczeństwa państwa oraz utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.